Rozkaz nr 00485

„Kresy. Ars moriendi” to obszerne dzieło reportażu historycznego polskich dziennikarek Agnieszki Rybak i Anny Smółki, wydane w 2020 roku nakładem Wydawnictwa Literackiego.

Tytuł nawiązuje do średniowiecznej koncepcji *ars moriendi* („sztuki umierania”). Książka stanowi dramatyczne, utrzymane w stylu dokumentalnym studium tego, jak w ciągu XX wieku polski styl życia na Kresach Wschodnich — dawnych wschodnich terytoriach Polski, znajdujących się dziś w granicach Ukrainy, Białorusi i Litwy — stopniowo zanikał, rozpadał się i „umierał”.

Prezentujemy naszym czytelnikom fragmenty tej książki, które przeniosą nas w lata 20-30. XX wieku.

W latach dwudziestych szef ukraińskiej policji politycznej Wsiewołod Bałyćkij (w formie zrusyfikowanej: Balickij), ambitny trzydziestoparolatek, miał powody do niezadowoolenia. Na Kremlu nie słuchano jego przestróg. Moskwa wie, czego chce — pozyskać przychylność mniejszości narodowych, wykorzystać języki narodowe do masowej sowietyzacji oraz kokietować Ukraińców i Białorusinów w Polsce, żeby stawiać Warszawę w trudnej sytuacji. Chce mieć sowiecki Piemont, skąd kiedyś ruszy na Zachód. Miejscowi Polacy dostali dwa okręgi autonomiczne — tak zwane Polrajony — w Dołbyszu na Ukrainie i w Kojdanowie na Białorusi. Na przeszkodzie stworzenia homo sovietikus posługującego się językiem polskim stoi Kościół, więc Kreml go likwiduje. Świątynie są zamieniane na kluby i magazyny, coraz więcej księży trafia za kraty, w szkołach dniem wolnym jest czwartek zamiast niedzieli. W 1938 na Ukrainie nie będzie ani jednego czynnego kościoła katolickiego, wielu aresztowanych duchownych zostanie rozstrzelanych. W latach dwudziestych są jeszcze liczne gazety, szkoły, wyższe uczelnie, biblioteki, teatry — wszystko po polsku, choć z sowiecką treścią. Polacy modlą się na cmentarzach, tworzą po domach tajne kaplice i prowadzą powójne życie — sowieckie na pokaz, tradycyjne w domach.

W budowanie sowieckiej Ukrainy włączają się lewicowi Ukraińcy. Mimo ograniczeń cenzury następuje gwałtowny rozwój języka ukraiińskiego, ukraińskiego teatru, ukraińskiej literatury. Mniejszego kalibru petlurowcy i inni niechętni komunizmowi żyją na uboczu. Wsiewołod Byłyćkyj otoczył siatką szpiegów i jednych, i drugich. Utrzymywał, że projekt narodowościowy Moskwy wymknie się spod kontroli i doprowadzi do radykalnego wzmocnienia dążeń niepodległościowych Ukraińców wspieranych przez Polskę.

W wyniku zamachu majowego w 1926 roku Piłsudski doszedł do władzy, co zaniepokoiło Kreml. Bałyćkyj napisał w raporcie zatytułowanym O władzy kontrrewolucji na Ukrainie: „antyradzieckie elementy postrzegają w Piłsudskim dawnego sojusznika Petlury”. Jeszcze drżało powietrze po majowych strzałłach, a już do Petlury poszło z Belwederu zaproszenie na rozmowy. Nie dotarł. Ciężko raniony w Paryżu przez zamachowca najprawdopodobniej inspirowanego przez OGPU, zmarł w szpitalu. Kierowcze stanowiska w polskim wywiadzie na Ukrainę objęli zaufani marszałka — Polacy z Ukrainy, kiedyś należący do Polskiej Organizacji Wojskowej (POW). Polski wywiad znów odnosił sukcesy i rozbudowywał siatkę agentów. Współpracownicy Petlury przebywający w Polsce dostali etaty wojskowe, część trafiła do wywiadu. Utrzymywano zalążki ukraińskiego wojska. Ze współpracy Polaków i Ukraińców rodzi się ruch prometejski — taką nazwą w Polsce ochrzczono wspieranie dążeń niepodległościowych narodów siłą wcielonych do ZSRR.

W 1927 roku przypadała dziesiąta rocznica objęcia władzy przez bolszewików. Moskwa borykała się z kolejnym kryzysem żywnościowym. Postępujący spadek produkcji wynikał z polityki Kremla wobec chłopa — jeśli źle gospodarował i produkował mało żywności, żył biezpiecznie, jeśli osiągał dobre wyniki w produkcji zboża czy hodowli zwierząt, stawał się kułakiem, czyli wrogiem. W styczniu 1928 roku OGPU wydało zalecenie aresztowania rolników odmawiających sprzedaży zboża po cenach państwowych. Zaczynają się przymusowe rekwizycje żywności. W tym samym roku kierownictwo partii uchwaliło plan pięcioletni, zakładający industrializację kraju w błyskawicznym tempie. Potrzebowano środków na realizację planu, a jednym ze sposobów ich uzyskania był eksport żywności. Stalin nie chciał wiązać się z zagranicznymi bankami, więc rozpisano pożyczkę wśród obywateli. Bałyćkyj stawał się coraz bardziej potrzebny. I coraz częściej Stalin przyjmował go osobiście na Kremlu. Wysoki, muskularny, ze strzechą siwiejących włosów nad pucołowatą, chłopięcą twarzą, był sympatyczny, nieco niedźwiedziowaty, lubił wypić. Miał świetną pamięć do twarzy, co pozwolało mu w czasie aresztowań omijać kuzynów partyjnych przywódców. Umiał zadbać o siebie; chętnie gromadził biżuterię i dzieła sztuki.

Wkrótce po uchwaleniu planu pięcioletniego Stalin podjął decyzję o kolektywizacji rolnictwa — zaczęła się w 1929 roku. Teraz wysyłano tak zwanych aktywistów, którzy mieli nakłonić chłopów do oddania ziemi kołchozom, i to bez odszkodowania, razem ze zwierzętami i z całym dobytkiem. Prawosławni, muzulmanie, katolicy, ewangelicy, ateiści — wszyscy trzymali się swoich gospodarstw pazurami. Największy opór stawiała Ukraina. Chłopi odmawiali wstępowania do kołchozu, szlachtowali zwierzęta, skoro i tak miały być zabrane, konie czasem puszczali na wolność, byle nie trafiły do kołchozów. Kobiety wyważały drzwi magazynów i niosły z powrotem do domu zabrane im wcześnie worki ze zbożem. Mężczyźni napadali na aktywistów, niektórzy zabierali ze schowków broń i szli do lasu. W kilku rejonach doszło do buntów i powstań dowodzonych przez lokalnych przywódców. Sowieckie dokumenty z 1930 roku podały liczbę 13794 „incydentów terrorystycznych” i 13754 masowych protestów na terenie ZSRR, głównie na Ukrainie. Bałyćkyj w raportach przestrzegał przed połączeniem trzech sił: zbuntowanych chłopów, ukraińskiej elity i Polaków. Opór powoli gasł za sprawą nie tylko rozstrzeliwania buntowników, wywożenia ich do łagrów i deportacji, lecz także głodu. W raporcie do władz funkcjonariusz partyjny napisał: „Ludzie otępieli, w ogóle nie reagują. Ani na umieranie, ani na kanibalizm, ani na nic innego”.

Stalin nie zmienił polityki kolektywizacji i nie zgodził się na udzielenie Ukrainie pomocy. W poszukiwaniu środków na industralizację eksportował żywność za granicę, na przykład w latach 1929—1931 potroił wielkość sprzedaży zboża do Niemiec. Wszelki opór kazał brutalnie tłumić. Od przywódców komunistycznej Ukrainy, w tym stojącego na czele partii Polaka Stanisława Kosiora, żądał wypełniania planu. W latach 1932—1933 nastąpiło apogeum Wielkiego Głodu, który pochował około trzech milionów dziewięciuset tysięcy ofiar na Ukrainie, a w całym ZSRR prawdapodobnie około siedmiu milionów. Jedni umierali we własnym domu. Inni szukali ratunku w ucieczce do miasta: „martwi wieśniacy leżeli na drodze, wzdłuż drogi, na ścieżkach”. Ciała tych, którzy dotarli do miast, zbierały specjalne brygady do zwożenia zwłok, złożone najczęściej z chłopów pracujących w zamian za jedzenie — im więcej zwieźli zwłok, tym więcej dostawali chleba. Trupy wrzucano do anonimowych dołów. Czasem chowano jeszcze żywych. Szerzył się kanibalizm. Młoda Polka aresztowana przy przekraczaniu sowieckiej granicy (chciała studiować prawo w Moskwie) została wysłana na Wyspy Sołowieckie. Przebywała tam z grupą około trzystu, jak ich nazywano, ukraińskich kanibali. „Opisywali, jak ich dzieci zmarły z głodu i jak oni sami, niemal umierający, gotowali ciała swoich dzieci i je jedli. Działo się to, gdy byli w stanie szoku wywołanego głodem. Później, gdy zrozumieli, co się stało, tracili rozum”.

Na terenach przygranicznych Ukraińskiej SRR w kierunku polskiej granicy uciekały całe wsie. Chłopi wyważali zamknięte nagłucho drzwi cerkwi i kościołów, zabierali ikony i chorągwie, a z gospodarstw zwierzęta i najpotrzebniejsze rzeczy. Ze śpiewem, wśród porykiwania bydła, maszerowali na zachód. Dla umierających za Zbruczem chłopów Polska wydawała się jedynym ratunkiem. Okazała się nim jedynie dla garstki tych, którym udało się przekroczyć granicę. Ukraińscy emigranci w Polsce chcieli wojny z Moskwą. Piłsudski był ostrożny; zgadzał się na wzmożenie akcji propagandowej na Ukrainie i czekał. W Polsce, podobnie jak w całej Europie i Stanach Zjednoczonych, trwał głęboki kryzys gospodarczy, cięcia budżetowe dosięgły też wojska. Polski wywiad oceniał, że lęk przed śmiercią i brak zorganizowanego ośrodka politycznego na Ukrainie uniemożliwia wybuch ogólnokrajowego buntu. Gdyby wybuchło antysowieckie powstanie, Polska najprawdopodobniej by je poparła. Ale nie wybuchło.

Moskwa zaczęła zabiegać o poprawę stosunków dyplomatycznych z Polską i w 1932 roku podpisała z Warszawą pakt o nieagresji. Nie uśmierzyło to obaw Stalina. Krótko po podpisaniu paktu pisał w liście: „Pamiętajcie, że Piłsudski to nie marzyciel, a jego szpiedzy na Ukrainie są dziesięciokrotnie silniejsi niż Redens i Kosior sobie wyobrażają. Pamiętajcie, że w KpbU (Komunistycznej partii (bolszewików) Ukrainy — A. S.) sporo jest parszywych elementów, świadomych i nieświadomych petlurowców oraz po prostu ludzi Piłsudskiego”. Tymczasem Piłsudski, który zatrzymał bolszewicki pochód na Europę, starzał się i chorował. Kazał swoim dyplomatom i szpiegom, których liczba topniała jak śnieg na wiosnę, przestrzegać zapisów paktu i nie prowokować Moskwy. Kryzys gospodarczy wymuszał oszczędności, zmniejszono nakłłady na ruch prometejski. Sowiecki wywiad wygrywał wyścig z polskimi służbami. Polska interwencja stała się nierealna i służyła tylko jako straszak dla celów propagandowych.

Chłopi na Ukrainie zniknęli. Miliony zmarły z głodu, kolejne kilka milionów uciekło do rozbudowujących się ośrodków przemysłowych, blisko dwa miliony deportowano. Kreml wziął się do niszczenia ukraińskiej elity — w więzieniach znaleźli się pisarze, poeci, malarze i twórcy młodej kultury. Po latach powiedzą o nich: rozstrzelane odrodzenie. Język ukraiński znikł ze szkół i z życia publicznego. Następnie przyszedł czas na Polaków. Eksperyment z ich szybką sowietyzacją nie wypalił. Stało się dokładnie tak, jak przewidywało KC WKP (b) w 1927 roku, kiedy w rezolucji napisano, że kultura polska „całkowicie jest nasycona szlachecko-burżuazyjno-klerykalną ideologią”. Rok potem Bałyćkyj zwaracał uwagę na niebezpieczeństwo, jakie stanowią nadzieje Ukraińców związane z ruchem prometejskim: „Wychodzą od podstawowego założenia, że rozpad ZSSR jest nieunikniony, a dzięki tej katastrofie Ukraina będzie mogła uzyskać niepodległość”. W czasie kolektywizacji, buntów i Wielkiego Głodu Bałyćkyj wszędzie widzi działania Polaków: a to jeden z przywódców największego buntu jest, jego zdaniem, przysłany z Polski, a to donosy mówią o chłopach pocieszających się, że za dwa miesiące będą Polacy i zatrzymają rekwizycję, a to mnożą się organizacje kontrrewolucyjne powiązane z Polską.

Czystki, podobnie jak w wypadku Ukraińców, rozpoczęto od polskiej elity partyjnej i kulturalnej na Ukrainie. Posypały się oskarżenia o przynależność do Polskiej Organizacji Wojskowej i spowodowanie klęski głodu. Pierwszymi, którzy zostali aresztowani w 1933 roku i po ciężkich torturach podpisali przyznanie się do członkowstwa w POW oraz na szkodę ZSRR, byli dramaturg Witold Wandurski i Bolesław Skarbek z Instytutu Polskiej Kultury Proletarskiej w Kijowie. Obaj w młodości rzeczywiście należeli do POW. Dawno jednak przeszli na stronę komunistów, sama organizacja zaś nie istniała od 1919 roku. Nie udało się zmusić do złożenia podpisu Jerzego Czeszejko-Sochackiego, polskiego komunisty, w latach dwudziestych posła na Sejm, wezwanego potem przez Moskwę do objęcia funkcji w Kominternie. Wyskoczył przez okno w czasie przesłuchania na Łubiance. Utworzona dezyzją Stalina w 1934 roku nowa struktura — NKWD, czyli Narodnyj komisariat wnutriennich dieł SSSR (Ludowy Komisariat Spraw Wewnętrznych ZSRR) — skupia policję polityczną, wywiad, kontrwywiad, służby porządkowe oraz zarządzanie więzieniami i łagrami. Szef NKWD Gienrich Jagoda zapełnia cele Polakami już nie tylko na Ukrainie, lecz w całym ZSRR. Oskarżeni są o przynależność do POW i rozmaite działania na szkodę ZSRR. Jednocześnie zamykane są polskojęzyczne szkoły, gazety, teatry, polskie biblioteki, na końcu wyższa uczelnia w Kijowie. Następują deportacje Polaków — najpierw z rejonów przygranicznych do wymarłych po Wielkim Głodzie wsi wschodniej Ukrainy, potem z terenów gęsto zaludnionych przez Polaków do wyludnionego po kolektywizacji Kazachstanu (zmarło tam około miliona siedmiuset pięćdziesięciu tysięcy osób, a milion uciekł do sąsiednich republik). Szczyt przypada na rok 1936; wywieziono wówczas prawdopodobnie około czterdziestu dwóch tysięcy osób. Ilu łącznie Polaków deportowano do momentu rozpoczęcia drugiej wojny światowej — nie wiadomo.

W 1936 roku Stalin odsuwa Jagodę (zostanie on rozstrzelany w 1938 roku) i wprowadza na jego miejsce Nikołaja Jeżowa. Ten oskarża o działalność w POW grupę funkcjonariuszy NKWD — Polaków, z których wielu rozpoczęło karierę za czasów Feliksa Dzierżyńskiego — i przeprowadza wielką antypolską czystkę w resorcie. Jednocześnie stara się sprostać oczekiwaniom Kremla: 11 sierpnia 1937 roku podpisuje rozkaz 00485. Pozwala on aresztować każdego Polaka w ZSRR. Pomysłodawca opowieści o POW i jej faktyczny pogromca na Ukrainie w 1919 roku padnie ofiarą własnego sukcesu — Bałyćkyj zostaje oskarżony przez Jeżowa o szpiegostwo na rzecz Polski, a następnie rozstrzelany w listopadzie 1937 roku, w dniu swoich czterdziestych piątych urodzin. Jego następca, Izrail Leplewski, przetrwa na stanowisku zaledwie do stycznia 1938 roku i podzieli los poprzednika. Kolejny szef ukraińskiego NKWD, Aleksander Uspienski, pojawi się w Kijowie w towarzystwie Jeżowa, rzucającego na poprzedników gromy z powodu żółwiego tempa pracy. Uspienski oszalały ze strachu wpadł w histerię i „codziennie sprawdzał, wymagał przyspieszenia pracy trójki i rozstrzeliwania”. Na jednej z narad „zaproponował zrewidowanie obwodowych i rejonowych kierowników i aresztowanie wszystkich Polaków. Pobić im, jak się wyraził, mordy i niech dają zeznania, (…) bowiem 90% mieszkających na Ukrainie (Polaków) uczestniczy w POW”. Uspienski aresztuje Kosiora, najważniejszego Polaka we władzach Komunistycznej Ukrainy, i poddaje go ciężkim torturom. Kosior stawi opór i nie chce podpisać zeznań. Przyprowadzają do celi pasierbicę i gwałcą na jego oczach. Dziewczyna prosto z budynku NKWD idzie na tory i skacze pod jadący pociąg. Kosior, jego żona i trzech braci zostają rozstrzelani.

Uspienski czuł, że sam stoi w kolejce po śmierć. Zniknął w listopadzie 1938 roku, upozorowawszy samobójstwo. Kilka miesięcy później NKWD go odnalazło i rozstrzelało. Kosiora na stanowisku szefa partii zastąpił Nikita Chruszczow i to on nadzorował ostatni etap „operacji polskiej” na Ukrainie. Liczbę rozstrzelanych szacuje się na sto jedenaście tysięcy osób. We wrześniu 1939 roku na miejsce Uspienskiego przyszedł Iwan Sierow.

Aby otrzymywać informacje o nowych artykułach publikowanych na stronie,
subskrybuj nasz newsletter!