Machnówka — dawne miasteczko na Podolu

Geografia

Jadąc na południe od Berdyczowa w kierunku Winnicy, docieramy do Machnówki* (ukr. Махнівка, Machniwka; w czasach sowieckich Komsomolske). To dawne miasteczko, niegdyś siedziba powiatu, a obecnie wieś w rejonie chmielnickim obwodu winnickiego oraz siedziba hromady machnowskiej. Od Berdyczowa dzielą ją 24,6 km. Miejscowość liczy 3467 mieszkańców.

Do hromady machnowskiej należą wsie: Bezimenne, Wowczyniec, Kumanówka, Listopadówka, Mała Klitenka, Mołodiżne, Mołotkiwce, Niemyrynce, Peremoha, Połyczyńce, Ternówka, Tycha, Chliborobne, Czerniczki, Jurówka, Sadowe, Mszaniec, Markówce i Niedźwiedówka.

Machnówka leży w całości w strefie lasostepu, w dnieprowsko-naddniestrzańskiej prowincji leśnostepowej Wyżyny Naddnieprzańskiej, na wysokości około 250-300 m n.p.m. Jej najwyższy punkt, według części źródeł, znajduje się na południe od wsi i sięga 323 m n.p.m.; inne wskazują na Kumanówkę. Krajobraz Machnówki jest lasostepowy, łąkowo-stepowy, wyżynny i tarasowy, z przewagą roślinności trawiastej. Występują tu gleby bielicowe i średniobielicowe, o bonitacji sięgającej 45-65 punktów.

Tutejsza sieć hydrologiczna jest dość gęsta, a wieś ma dostęp do wód słodkich. Rzeki są zasilane wodami podziemnymi i opadowymi. Przez Machnówkę przepływa rzeka Bezimenna, która uchodzi do Hniłopiati, prawego dopływu Teterewu.

Szkic historyczny

Jak podają źródła historyczne, w 1430 roku wielki książę litewski Świdrygiełło nadał Kalenikowi Tyszkiewiczowi ziemie, na których znajdowała się m.in. Machnówka. W latach 1483 i 1583 osada była kilkakrotnie niszczona przez najazdy tatarskie. Na początku XVII wieku należała w trzech częściach do Antoniego Potockiego i w jednej czwartej do książąt Radziwiłłów. W pierwszej połowie XVII wieku Machnówka zaczęła się rozwijać. W 1628 roku Janusz Tyszkiewicz, wojewoda kijowski i starosta żytomierski, ufundował tu drewniany kościół pw. Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny oraz klasztor bernardynów. Przed 1648 rokiem rozpoczęto wznoszenie murowanego kościoła i konwentu, jednak budowy nie ukończono przed wybuchem powstania Chmielnickiego.

Po zwycięstwach wojsk kozackich nad wojskami Rzeczypospolitej pod Żółtymi Wodami i Korsuniem wiosną 1648 roku ruch powstańczy szybko rozprzestrzenił się na Podole i Bracławszczyznę. Walki nabrały intensywności wraz z przybyciem tu w czerwcu oddziałów Kozaków zaporoskich pod dowództwem Maksyma Krzywonosa. W kolejnych tygodniach jego siły znacznie wzrosły, a powstańcy zdobyli m.in. Tulczyn, Bracław i Pohrebyszcze.

Wkrótce pod Machnówką doszło do starcia między oddziałami powstańczymi dowodzonymi przez pułkownika Iwana Hyrię (Girię) a wojskami księcia Jeremiego Wiśniowieckiego, które zakończyło się zwycięstwem strony kozackiej. 25 lipca powstańcy zdobyli Bar, jedną z najważniejszych twierdz i klucz do wschodniego Podola.

Po pokoju andruszowskim w 1667 roku Machnówka ponownie przeszła pod panowanie Rzeczypospolitej. Klasztor bernardynów, ufundowany w 1628 roku przez Janusza Tyszkiewicza, został zniszczony wraz z kościołem jeszcze w trakcie walk w 1648 roku i przez kolejne dziesięciolecia pozostawał w ruinie. Kolejne najazdy kozackie, w tym powstanie pod wodzą pułkownika Semena Palija w latach 1702—1704, które objęło znaczną część prawobrzeżnej Ukrainy, przyczyniły się do trwałego upadku placówki i opuszczenia jej przez bernardynów. Zniszczonego klasztoru w Machnówce nigdy już nie odbudowano.

W 1766 roku zmarł ówczesny właściciel Machnówki, Antoni Michał Potocki, wojewoda bielski i starosta husowski. Jego wnuk, Antoni Protazy (Prot) Potocki, starosta husowski, późniejszy wojewoda kijowski, uczynił Machnówkę swoją rezydencją w 1767 roku. Za jego czasów miejscowość zaczęła dynamicznie się rozwijać i zyskała przydomki „Małej Warszawy” oraz „murowanej”. Prot Potocki, wzorując się na swoim krewnym, który rozbudował swoją rezydencję w Tulczynie, wzniósł w Machnówce pałac oraz liczne murowane budynki i obiekty przeznaczone dla administracji oraz urzędników. Założył również park w stylu angielskim. Pałac Prota Potockiego nie przetrwał jednak do końca XIX wieku.

W 1773 roku w miejscowości istniała cerkiew unicka pw. św. Jerzego, należąca do protopopii berdyczowskiej; 8 grudnia tego roku biskup lwowski, halicki i kamieniecki Lew Szeptycki mianował jej proboszczem Tytusa Tataryńskiego.

Za czasów Prota Potockiego Machnówka uzyskała status miasteczka, a jej właściciel zachęcił wielu Żydów oraz przedstawicieli szlachty z Berdyczowa do osiedlenia się tutaj. W 1791 roku król Stanisław August odnowił prawa miejskie miejscowości i zezwolił na organizowanie dwóch dorocznych jarmarków oraz cotygodniowych targów.

Prot Potocki zadbał również o utworzenie w Machnówce świątyni rzymskokatolickiej. W 1794 roku przeznaczył na ten cel jeden ze swoich budynków i ufundował jej wyposażenie. Około 1800 roku wzniesiono nowy kościół rzymskokatolicki, który później nosił wezwanie św. Jana Nepomucena.

Po II rozbiorze Polski w 1793 roku Machnówka znalazła się pod panowaniem rosyjskim. W tym samym roku założono tu drukarnię. W 1796 roku, w ramach reorganizacji administracyjnej, miasto zostało siedzibą powiatu w guberni kijowskiej.

Rozwój Berdyczowa przyczynił się do stopniowego upadku Machnówki. W 1841 roku miasto dotknął wielki pożar, który zniszczył większość zabudowy. W 1846 roku przeniesiono stąd siedzibę powiatu do Berdyczowa, a powiat machnowski przemianowano na berdyczowski.

W kolejnych latach miejscowość stopniowo podupadała, między innymi dlatego, że ominęła ją linia kolejowa. Od 1861 roku była centrum wołości (gminy). W tym samym roku otwarto tu szkołę parafialną.

W 1885 roku Machnówka liczyła 955 mieszkańców. Znajdowały się tam 152 gospodarstwa rolne, dwie cerkwie prawosławne, kościół i kaplica katolicka, synagoga, cztery żydowskie domy modlitwy, szkoła, urząd pocztowy, dwa zajazdy, dwa pensjonaty, 81 sklepów, młyn wodny i wiatrak oraz fabryka powozów. Targi odbywały się każdego wtorku. Według spisu z 1897 roku liczba mieszkańców wzrosła do 5343 osób (2577 mężczyzn i 2766 kobiet), z czego 2149 było prawosławnych, 2435 żydów, a 759 katolików.

W 1923 roku Machnówka, która znów spadła do rangi wsi, znalazła się w granicach rejonu berdyczowskiego. 27 marca 1925 roku jego siedzibę przeniesiono z Berdyczowa do Machnówki, a sam rejon przemianowano na machnowski. W 1935 roku nazwę miejscowości zmieniono na Komsomolskie, a rejon machnowski zyskał miano komsomolski.

14 lipca 1941 roku Machnówkę zajęły wojska niemieckie. Do 9 września tego roku wymordowano miejscową ludność żydowską. W czasie okupacji niemieckiej rejon komsomolski wchodził w skład okręgu chmielnickiego.

W 1962 roku, w ramach reformy administracyjno-terytorialnej, zlikwidowano rejon komsomolski, a wieś znalazła się w granicach rejonu koziatyńskiego. 12 maja 2016 roku Rada Najwyższa Ukrainy przywróciła jej historyczną nazwę Machnówka.

Machnowska wspólnota wiejska nawiązała współpracę z miejscowościami w Polsce i Niemczech. W 2004 roku podpisano odpowiednią umowę ze Starym Miastem w Polsce, a w 2007 roku — z Mittenwalde w Niemczech.

Teraźniejszość wsi

Pierwsze, co rzuca się w oczy przy wjeździe do Machnówki, to dwa memoriały poświęcone mieszkańcom, którzy zginęli w dwóch wojnach — II światowej i trwającej rosyjsko-ukraińskiej. Nasuwa się refleksja o pokoleniach dziadków i wnuków, które w odstępie 83 lat ginęły w wojnach o wolność ojczyzny. Jest to szczególnie bolesne, gdy patrzy się na twarze współczesnych bohaterów, uwiecznione na fotografiach umieszczonych na memoriale. Młodzi, silni, pełni zapału ludzie mogliby nadal żyć i snuć plany na przyszłość. Wojna jednak wszystko pokrzyżowała i odebrała im tę możliwość.

Dzięki korzystnemu położeniu przy drodze łączącej Winnicę z Berdyczowem Machnówka jest ważnym lokalnym ośrodkiem gospodarczym. Jej gospodarka opiera się przede wszystkim na rolnictwie i przetwórstwie rolno-spożywczym, a także na przemyśle spożywczym, lekkim i drzewnym.

Życie polskiej społeczności w Machnówce skupia się wokół zabytkowego kościoła św. Jana Nepomucena przy ul. Szkolnej 7. W okresie sowieckim świątynia była zamknięta od 1947 roku; wiernym zwrócono ją w 1992 roku. Od ponad 25 lat proboszczem jest tu ks. Jan Dziatkiewicz. Dzięki jego staraniom kościół został odbudowany i odrestaurowany, a także uporządkowano i odnowiono miejscowy polski cmentarz. Spoczywa na nim Tomasz (Tymko) Padura — polsko-ukraiński poeta i kompozytor, autor wielu wierszy, w tym tekstu popularnej pieśni „Hej, sokoły”.

Ksiądz Dziatkiewicz niejednokrotnie gościł i wspierał grupy wolontariackie, m.in. uczestników akcji „Mogiłę pradziada ocal od zapomnienia”, którzy przyjeżdżali na Podole, by ratować polskie dziedzictwo narodowe. Ponad siedemdziesięcioletni kapłan jest świadkiem historii i strażnikiem pamięci o trudnych losach miejscowych katolików oraz relacjach polsko-ukraińskich w obwodzie winnickim. Do dziś mieszka w Machnówce. Jak mówi, nie chce opuszczać tego miejsca i chciałby po śmierci spocząć obok Tomasza Padury.

Mirosław Sokołowski

* W tekście stosowana jest historyczna polska nazwa Machnówka. Współczesne ukraińskie określenie miejscowości brzmi Махнівка (Machniwka).

Aby otrzymywać informacje o nowych artykułach publikowanych na stronie,
subskrybuj nasz newsletter!