1926. Wydarzenia sprzed stu lat

Kalendarium historii Polski w datach

10 I — Gdynia otrzymała prawa miejskie.

2 II — Na warszawskim zjeździe Kół Młodzieży Towarzystwa Uniwersytetu Robotniczego podjęto uchwałę o powołaniu Organizacji Młodzieży TUR (OM TUR).

12 II — W wyniku połączenia się grupy Jana Dąbskiego ze Związkiem Chłopskim powstało Stronnictwo Chłopskie z Andrzejem Waleronem jako prezesem.

5 V — Upadł gabinet Aleksandra Skrzyńskiego. Wobec niepowodzenia w kompletowaniu nowego rządu przez Władysława Grabskiego, nowym premierem został ostatecznie 10 V, już po raz trzeci, Wincenty Witos. Lider PSL „Piast” udzielił dzień wcześniej wywiadu „Nowemu Kurierowi Polskiemu”, w którym stwierdził m. in.: Kraj domaga się silnych rządów (...) to co ujawniło się w tym przesileniu (...) podważa zaufanie kraju nie tylko do parlamentaryzmu, ale do naszej umiejętności rządzenia (...). Niechże wreszcie marszałek Piłsudski wyjdzie z ukrycia, niech stworzy rząd, niech weźmie do współpracy wszystkie czynniki twórcze, którym dobro państwa leży na sercu. Jeżeli tego nie zrobi, będzie się musiało mieć wrażenie, że nie zależy mu naprawdę na uporządkowaniu stosunków w państwie.

11 V — W rejonie Rembertowa zakończyła się koncentracja oddziałów wiernych Józefowi Piłsudskiemu. Urzędujący minister spraw wojskowych przekazał dowództwo nad tymi oddziałami marszałkowi.

12 V — Około południa Piłsudski przyjechał z Sulejówka do Rembertowa i objąwszy komendę nad wiernymi sobie siłami skierował się do Warszawy. Jego żołnierze zajęli bez przeszkód Pragę i podeszli do linii Wisły. Wieczorem Piłsudski spotkał się na moście Poniatowskiego z prezydentem Wojciechowskim, rozmowa nie doprawodziła jednaj do ugody. Kilka dni później marszałek wspominał ją w ten sposób: dotąd żałuję, iż p. były prezydent naraził mnie i siebie na śmiertelną sytuację na moście Poniatowskiego, zamiast kazać reprezentować siebie przez tych, co nie śmieli stanąć mi do oczu. Osobiście oświadczyłem p. prezydentowi, że wolę z nim pertraktować, niż toczyć boje. P. prezydent wybrał inną drogę. Jeszcze wieczorem tego dnia część wojsk Piłsudskiego przeprawiła się mostem Kierbedzia na lewobrzeżną część Warszawy. Przewrót majowy stał się faktem. W stolicy rozpoczęły się pierwsze walki — zamachowcy opanowali plac Zamkowy i rozpoczęli walki w rejonie traktu królerskiego.

13-15 V — W Warszawie toczyły się ciężkie walki między siłami rządowymi a oddziałami Piłsudskiego. Dowódca obrony Warszawy, generał Tadeusz Rozwadowski, wydał rozkaz lotnictwu pod komendą generała Władysława Zagórskiego zbombardowania wojsk komendanta. Partię lewicowe (PPS, KPP) popierając Piłsudskiego ogłosiły strajk generalny w całym kraju, który sparaliżował szlaki kolejowe w całym kraju. Na trasie utknęły siły wierne rządowi jadące do stolicy ze Lwowa i Poznania. Tym czasem oddziały piłsudczyków zdobyły 13 maja Stare Miasto i dotarły do ulicy Chmielnej; 14 maja po południu padł Belweder, a rząd został zmuszony do ewakuacji do Wilanowa. Tam, około północy zarówno Witos, jak i Wojciechowski, podali się do dymisji i zaniechali dalszego oporu.

15 V — Polska Agencja Telegraficzna nadała komunikat o tymczasowym przejęciu urzędu prezydenckiego z rąk ustępującego Wojciechowskiego przez marszałka sejmu Macieja Rataja. Walki w stolicy zostały zakończone. Zginęło około 400 osób (połowa to cywile), a prawie 1000 odniosło rany. Wieczorem powstał nowy rząd, na czele którego stanął Kazimierz Bartel.

29 V — Józef Piłsudski spotkał się z parlamentarzystami witając ich słowami: Warunki tak się ułożyły, że mogłem nie dopuścić was do Sali Zgromadzenia Narodowego, kpiąc z was wszystkich, ale czynię próbę, czy można jeszcze w Polsce rządzić bez bata. Nie chcę czynić nacisku, ale ostrzegam, że Sejm j Senat są instytucjami najbardziej znienawidzonymi w społeczeństwie. Róbcie raz jeszcze próbę. Nacisku nie będzie. Żadna siła fizyczna nie zaciąży nad wami. Dałem gwarancję swobodnego obioru prezydenta i słowa dotrzymam, ale ostrzegam, nie zawierajcie z kandydatem na prezydenta układów partyjnych. (...). Gdybyście tak nie postąpili — widzę wszystko w czarnych kolorach, a dla siebie w bardzo przykrych, bo nie chciałby rządzić batem. Rządzenie batem obrzydziłem sobie w państwach zaborczych. W rozkazie moim do wojska powiedziałem, że wziąwszy państwo słabe i ledwie dyszące — oddaliśmy obywatelom odrodzone i zdolne do życia. Cóżeście z tym państwem uczynili? Uczynili zeń pośmiewisko!

W przeprowadzonych 31 V wyborach prezydenckich większością głosów wybrany został Józef Piłsudski, jednak ten odmówił przyjęcia stanowiska.

1 VI — W drugim głosowaniu Zgromadzenie Narodowe wybrało na prezydenta Ignacego Mościckiego. Ostatecznie zakończyło się odtwarzanie władz centralnych po przewrocie majowym. Dla Polski zaczął się w ten sposób etap rzędów sanacyjnych.

8 VI — Parlament, po dymisji poprzedniego 4 czerwca, powołał nowy rząd, na którego czele znów stanął Bartel.

12 VI — Papież Pius XI mianował prymasem Polski arcybiskupa Augusta Hlonda.

Powstała Polska Wytwórnia Papierów Wartościowych.

2 VII — Rząd polski podpisał z konsorcjum polsko-francuskim nową umowę w sprawie budowy nowego portu w Gdyni.

1 VIII — W willi Harenda w Zakopanem zmarł Jan Kasprowiicz.

2 VIII — Sejm uchwalił nowelizację konstytucji marcowej. W myśl postanowień tzw. noweli sierpniowej prezydent miał prawo do rozwiązania sejmu i senatu przed upływem kadencji oraz do wydawania dekretów z mocą ustawy.

6 VIII — Prezydent wydał pierwszy dekret, dotyczący najwyższego dowództwa sił zbrojnych: stworzono stanowisko Generalnego Inspektora Sił Zbrojnych.

27 VIII — Marszałek Józef Piłsudski został mianowany Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych. Kadencja inspektora nie była limitowana. Piłsudski będzie sprawował ten urząd do końca życia. Generalnego Inspektora powoływał prezydent i tylko przed nim inspektor był odpowiedzialny.

16 IX — Polska została wybrana niestałym członkiem Ligi Narodów.

24 IX — Prezydent wydał rozporządzenie o utworzeniu przedsiębiorstwa Polskie Koleje Państwowe. PKP okresu międzywojennego słynęło w  całej Europie z jakości usług i punktualności. W Niemczech mawiano, że według polskich pociągów można regulować szwajcarskie zegarki. Pracownicy PKP mieli najlepsze w Polsce zaplecze socjalne i byli bardzo dobrze opłacani. Maszyniści na trasach międzynarodowych w latach trzydziestych zarabiali ponad 1 tysiąc złotych miesięcznie. W tym czasie średniej klasy samochód można było kupić już za 4,5 tysiąse złotych.

27 IX — Na czele kolejnego rządu stanął znów Bartel.

Grupa oficerów wdarła się do mieszkania i ciężko pobiła byłego ministra, posła  Jerzego Zdziechowskiego, za krytykę reform wojskowych. Pobici zostali także: powieściopidarz Tadeusz Dołęga-Mstowicz i felietonista Adolf Nowaczyński. Opinia publiczna , w większości sympatyzująca z piłsudczykami, potępiła te zamachy. Za Nowaczyńskim ujął się nawet Gustaw Ehrenberg,  redaktor naczelny „Kuriera Porannego”, którego wcześniej Nowaczyński spotwarzał w każdym swoim felietonie. Winnych napadów nigdy nie odnaleziono.

2 X — Powołano rząd Józefa Piłsudskiego.

25 X — W nieświeskim zamku Radziwiłłów doszło do spotkania Piłsudskiego z przedstawicielami arystokratycznych rodów polskich. Nowej ekipie rządzącej zależało na przekonaniu do siebie ziemiaństwa, które w przedwojennej Polsce odgrywało ważną rolę opiniotwórczą. Gospodarzem spotkania był ordynat Albrecht Radziwiłł. Oficjalnym powodem przyjazdu marszałka była dekoracja trumny jego dawnego adiutanta, Stanisława Radziwiłła, Orderem Virtuti Militari.

31 X — W Warszawie odsłonięto pomnik Fryderyka Chopina.

4 XII — W Poznaniu w hotelu Bazar odbył się inauguracyjny zjazd Obozu Wielkiej Polski. Inicjatorem powstania Obozu był Roman Dmowski. W delaracji programowej znalazł się zapis: Wielkim jest naród, który wysoko nosi sztandar swej cywilizacji i swej państwowości- Działalność Obozu zmierza do tego, ażeby Polacy sami czcili i nakazywali innym cześć dla swej wiary, dla cywilizacji polskiej i dla państwa polskiego.

Aby otrzymywać informacje o nowych artykułach publikowanych na stronie,
subskrybuj nasz newsletter!